Wypisy z ćwiczeniami dla klasy I. Kultura XX wieku i jej tradycje. Podręcznik dla klasy I liceum, pod red. B. Chrząstowskiej

No image set
Manufacturer Chrząstowska Bożena

Prof. dr hab. Antoni Smuszkiewicz

Uniwersytet im. Adama Mickiewicza

Instytut Filologii Polskiej w Poznaniu

Recenzja merytoryczna podręcznika
Skarbiec języka, literatury, sztuki pod redakcją Bożeny Chrząstowskiej, część II: W

Preloader

Prof. dr hab. Antoni Smuszkiewicz
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza
Instytut Filologii Polskiej w Poznaniu
Recenzja merytoryczna podręcznika Skarbiec języka, literatury, sztuki pod redakcją Bożeny Chrząstowskiej, część II: Wypisy z ćwiczeniami dla klasy I liceum ogólnokształcącego, profilowanego i technikum. Program podstawowy i rozszerzony, autorzy: Bożena Chrząstowska, Bogumiła Kaniewska, Anna Legeżyńska i Tomasz Mika (Wydawnictwo NAKOM, Poznań 2002, str. 309)
Recenzowany podręcznik nazywany tutaj w dalszym ciągu dla ułatwienia przekazu Wypisami, przeznaczony jest do nauczania języka polskiego na IV etapie edukacyjnym. Dostosowany jest on ściśle do programu opracowanego przez Bożenę Chrząstowska Uczę się sam... Język polski w zakresie podstawowym i rozszerzonym (Poznań 2002, Wydawnictwo NAKOM)
Na podkreślenie zasługuje - powiedzmy to od razu -jego wysoka ocena merytoryczna, jako cennej pomocy dydaktycznej, spełniającej w stopniu w pełni zadowalającym wszystkie funkcje współczesnego podręcznika szkolnego.
Materiał dydaktyczny w postaci tekstów, zarówno literackich, jak i innych dziedzin, stanowiących konteksty interpretacyjne dla utworów sztuki słowa, jest prezentowany bezbłędnie i bez żadnych zastrzeżeń. Wypisy przybliżają uczniowi szeroki wachlarz gatunków i form wypowiedzi zarówno literackich jak i pozaliterackich. Obok gatunków poetyckich i prozatorskich, co oczywiste, występują też inne odmiany piśmiennictwa, np. naukowego (rozprawa, esej), lub publicystycznego (artykuł prasowy, felieton, wywiad). W zdecydowanej większości są to teksty dwudziestowieczne i to w znacznej mierze nawiązujące do zjawisk współczesnego życia politycznego, społecznego, literackiego i kulturalnego, a przy tym - co najważniejsze - o wysokiej randze artystycznej. Nieliczne tylko pochodzą z epok wcześniejszych, np. wyrażające osobisty stosunek do ojczyzny Ignacego Krasickiego, Adama Mickiewicza i Cypriana Norwida, albo pokazujące sposoby opowiadania o świecie od czasów najdawniejszych do współczesności (fragmenty Iliady Homera, Pieśni o Rolandzie, czy Don Kichota Cervantesa).
Równocześnie dobór autorów, zarówno utworów literackich (np Achmatowa, Baczyński, Białoszewski, Broniewski, Bursa, Herbert, Miłosz, Przyboś, Różewicz, Stachura, Szymborska, Świetlicki, Tuwim, Twardowski. Wojaczek, Andrzejewski, Beckett, Borowski, Camus, Chwin, Gombrowicz Grass, Herling-Grudziński, Huelle, Huxley, Konwicki, Mrożek, Myśliwski Nałkowska, Orwell, Remarque, Schulz, Tyrmand, Witkacy, Żeromski), jak prozy dyskursywnej, najczęściej tekstów filozoficznych (np. Cassirer, Dalajlama, Eco, Jan Paweł II, Kępiński, Kołakowski, Levinas, Tischner,) jest jak najbardziej reprezentatywny dla najnowszych dziejów literatury i kultury tak polskiej, jak i powszechnej.
Notki informacyjne, zamieszczane obok tekstów literackich, zawierające wiadomości o twórcach kultury i literatury oraz prezentujące najważniejsze pojęcia z zakresu teorii literatury i wiedzy o sztuce, a także komentarze ułatwiające analizę i interpretację tekstów, opracowane są starannie, skrótowo i - co szczególnie ważne - zgodnie z najnowszym stanem wiedzy. Kolorystycznie podkreślone i zarazem umieszczone na poboczu stron są elementem znaczącym, ale ani się przez to ostentacyjnie nie narzucaj ą uczniów i, ani też nie przeszkadzają mu w samodzielnej pracy z podręcznikiem. Zawsze jednak są w jego zasięgu, gdyby potrzebował dodatkowego wyjaśnienia, czy uzupełnienia swoich wiadomości.
Dokładna analiza zamieszczonych w Wypisach materiałów dowodzi, że dominantą problemową tego podręcznika jest nastawienie na wychowanie młodego pokolenia. Cała wiedza o literaturze i sztuce, a zwłaszcza o kierunkach i postawach filozoficznych, wzbogacona niezbędnymi umiejętnościami posługiwania się językiem polskim i różnymi formami wypowiedzi zapewniającymi aktywne uczestnictwo w życiu społecznym, podporządkowana jest ukształtowaniu charakteru młodego człowieka, przyszłego obywatela Polski i Europy, świadomego swej przeszłości - narodowych i kulturowych korzeni, szanującego tradycję i otwartego na przyjęcie tego, co niesie przyszłość i tego, co niosą kontakty z innymi ludźmi, z innymi kręgami kulturowymi. Ale równocześnie, propagowana przez ten podręcznik, otwartość i gotowość poszanowania cudzych poglądów nie oznacza bynajmniej -jak to się czasem w młodzieżowych środowiskach dzieje - bezkrytycznego naśladownictwa obcych obyczajów, bezmyślnego ulegania wpływom hałaśliwej większości, czy też hołdowania obcym naszej kulturze, zdegradowanym wartościom, przekazywanym w otoczce nowoczesności i postępowości.
Teksty w Wypisach są tak zestawione, aby uczeń mógł na wyłoniony problem spojrzeć z różnych punktów widzenia, aby mógł daną postawę wszechstronnie przeanalizować, ocenić i ewentualnie zaakceptować lub odrzucić. Teksty uczą więc krytycyzmu oraz ważnej i niezwykle potrzebnej w dzisiejszych czasach - sztuki wyboru. Tak rozumiane wartości wychowawcze sprowadzają się tu do szlachetnego modelowania osobowości, i to modelowania najwyższej próby, dalekiego od wszelkiej indoktrynacji, narzucania uczniom postaw, uznanych przez nauczyciela z góry za słuszne, kształtowania ich poglądów według narzuconego wzorca. Tak zarysowana sylwetka absolwenta szkoły średniej, wyłania się nie tylko z samych przytoczonych, niewątpliwie wartościowych tekstów, ale również ze sposobu ich prezentacji. Inaczej mówiąc, niebagatelnym walorem omawianego podręcznika jest także forma przekazu, struktura całości, objawiająca się w przejrzystej, celowej i logicznie umotywowanej konstrukcji.
Recenzowany podręcznik składa się z sześciu rozdziałów, podzielonych ponadto na kilka części każdy, w których został zgrupowany materiał nauczania.
Teksty zgromadzone w rozdziale pierwszym mają na celu rozpoznanie współczesności i postawienie właściwej diagnozy oraz - co ważniejsze - próbują określić stanowisko człowieka wobec otaczającego go świata, jego miejsce w życiu oraz jego stosunek do nowych zjawisk (w rozmaitych zresztą dziedzinach), z którymi się on codziennie spotyka (głównie dzięki wszechobecnym mediom) i które ciągle go atakują często swoją agresywna nowoczesnością- czy to w sferze obyczaju, czy to w sferze różnych ideologii. W kolejnych rozdziałach zebrane zostały utwory i inne teksty dyskursywne, umożliwiające uczniowi poznanie różnych postaw człowieka dawniej i dziś wobec języka, którym opisuje świat (Rozdział II), wobec wspólnoty, w której przyszło mu żyć: tej najbliższej - dom; i tej dalszej - kraj, ojczyzna (Rozdziać III), wobec historii, ukazującej jego własny rodowód (Rozdział IV), zaś w rozdziale piątym - wobec samego siebie, czyli pomagające zastanowić się nad kondycją osoby ludzkiej. Teksty rozdziału ostatniego, szóstego, pozwalają uczniowi poznać i zrozumieć, jak od czasów najdawniejszych sztuka opowiadała świat, jak poszukiwała prawdy o nim, przechodząc od relacji obiektywnej do subiektywnej wizji.
Każdy rozdział ma również doskonale pod względem dydaktycznym przemyślaną strukturę. Otwierany jest zawsze krótką odautorską częścią Wprowadzenie, dającą zarys głównej problematyki rozdziału, najczęściej w formie interesująco postawionych pytań. Po niej następuje punkt zatytułowany Wzór lektury, w którym przedstawiona jest wzorcowa analiza jednego tekstu, pokazująca uczniowi, jak należy czytać i interpretować różnego rodzaju utwory, zwłaszcza poetyckie (np. Walentynki Różewicza w rozdziale I, czy Dom Zagajewskiego w rozdziale III). Teraz z kolei następują odpowiednio pogrupowane teksty (każdy opatrzony dokładnym adresem bibliograficznym) do których dołączone są ćwiczenia, czyli zbiór poleceń dla ucznia ukierunkowujących analizę i interpretację jednego utworu lub - co częściej się zdarza - kilku zestawionych w pobliżu tekstów. Tego rodzaju ćwiczenia mogą też stanowić zarazem inspirującą sugestię metodyczną dla nauczycieli. Każdy rozdział, lub jego część, zamyka punkt Zadania twórcze, w którym można znaleźć takie polecenia jak np. „Napisz rozprawkę na temat...", „Opracuj projekt klasowej wystawy...", „Przygotuj dwudziestominutowy wykład na temat.. " „Ułóż leksykon najczęściej używanych słów i zwrotów w dziedzinie..." itp. Wszystkie tego rodzaju sformułowania są poprawne pod względem merytorycznym, celowe pod względem dydaktycznym, zwłaszcza że w sposób atrakcyjny wzbogacają wiedzę i rozwijają intelekt ucznia.
Warto tu też zaznaczyć, że struktura Wypisów jest tak pomyślana, aby jak najbardziej ułatwić pracę nauczyciela, nie podpowiadając mu bynajmniej gotowych rozwiązań. Problemowy układ rozdziałów umożliwia zapoznawanie uczniów z materiałem nauczania w kolejności zaproponowanej przez zespół autorski. Jest to tym bardziej możliwe, że do analizy zestawiane są w bliskim sąsiedztwie teksty literackie i nieliterackie, poetyckie i prozatorskie, dawniejsze i nowsze, filozoficzne i publicystyczne, co niewątpliwie dzięki takiej różnorodności zapewnia procesowi dydaktycznemu dość wysoki stopień atrakcyjności. Jak z powyższego omówienia wynika, podręcznik ten zasługuje na najwyższą ocenę pod każdym względem, a przede wszystkim na podkreślenie zasługuje jego warstwa informacyjna i dobór znakomitych tekstów o wysokich walorach artystycznych, co w podręczniku do języka polskiego jest zarazem niebagatelnym walorem merytorycznym. Konkludując, pragnę też podkreślić, że recenzowany podręcznik jest całkowicie zgodny ze stanem prawnym Rzeczypospolitej Polskiej, a więc przede wszystkim - z „Konstytucją RP" i z konwencjami ratyfikowanymi przez Polskę: „Konwencją o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności". „Konwencją Praw Dziecka", „Konwencją w sprawie Likwidacji Wszelkich Form Dyskryminacji Kobiet", a zwłaszcza respektuje postanowienia „Ustawy z dnia 7 września 1991 roku o systemie oświaty" (tekst jednolity: „Dz. Ust. R. P.” 1996, nr 67, poz. 329, z późniejszymi zmianami) oraz „Ustawy z dnia 7 października 1999 roku o języku polskim" („Dz. Ust. R. P." 1999, nr 90, poz 999 oraz 2000, nr 29, poz. 358). Jest też zgodny z Podstawą programową kształcenia ogólnego dla liceów profilowanych („Dz. Ust. R P", 2001, nr 61, poz. 625; załącznik nr 4), uwzględnia ustalenia zawarte w „Rozporządzeniu Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 26 lutego 2002 roku w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz kształcenia ogólnego w poszczególnych typach szkół" („Dz. Ust. R. P." 2002, nr 51, poz. 458). spełnia również w całej rozciągłości warunki definicji podręcznika zawarte w „Rozporządzeniu Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 7 czerwca 2002 roku w sprawie warunków i trybu dopuszczania do użytku szkolnego programów nauczania i podręczników oraz zalecania środkom dydaktycznych"(„Dz. Ust. R. P", 2002, nr 69, poz. 635). A zatem podręcznik autorstwa Bożeny Chrząstowskiej, Bogumiły Kaniewskiej, Anny Legeżyńskiej i Tomasza Miki Wypisy z ćwiczeniami dla klasy I liceum ogólnokształcącego, profilowanego i technikum. Program podstawowy i rozszerzony, (Wydawnictwo NAKOM, Poznań 2002), stanowiący część drugą pozycji Skarbiec języka, literatury, sztuki pod redakcją Bożeny Chrząstowskiej, może być - moim zdaniem - dopuszczony do użytku szkolnego przez Ministra Edukacji Narodowej i Sportu do nauczania języka polskiego w klasie pierwszej liceum ogólnokształcącego, profilowanego i technikum w zakresie podstawowym i rozszerzonym.